در بیفزا، بیفزا

سید‌کامیل سیدی، متولد ۱۳۶۴ مدیرعامل و مؤسس بیفزا (Biafza) هستم. ۱۸ سال در حوزه رسانه و هنر فعالیت داشته‌ام؛ از خبرنگاری گرفته تا سردبیری، گرافیست مطبوعاتی برگزیده کشور و مدیر هنری و مشاور برندها و شرکت‌های تجاری و تکنولوژی و رویدادهای دولتی در داخل و خارج از کشور.

تخصص و علاقه‌مندی من ایده‌پردازی و توسعه خلاقانه محتوا و جریان‌سازی فرهنگی است. بیفزا یکی از پروژه‌های شرکت دانش‌بنیان «اثر هنرمند خردمند» در ایران است.

این ایده برمی‌گردد به دوران کودکی من که به جمع‌آوری و آرشیو‌کردن علاقه‌مند شدم و درست مانند کلکسیونری حرفه‌ای که به دنبال گردآوری و آرشیو چیزهای خاص و نایاب هستند. اولین چیزی که جمع کرده بودم سنگ بود؛ سنگ‌های کوچک و رنگی‌ که شکل‌های متفاوتی داشتند و در ۴ سالگی‌ ارزشمندترین اندوخته‌ جهان من محسوب می‌شدند.

رفته‌رفته این جمع‌کردن و آرشیو‌کردن برای من تبدیل به یک سرگرمی و سپس یک عادت شد و نهایتا پس از ۳۰سال تبدیل به یک تخصص و مهارت ویژه شد که البته روی درس‌خواندن، رفتار‌کردن، شخصیت و حتی روی اینکه نتوانم با هم‌سن‌وسال‌ها، خانواده و دوستانم ارتباط کامل و پایداری برقرار کنم و بیشتر در آرشیو خودم زمان، انرژی و احساس می‌گذاشتم، تأثیر گذاشت.

در سال ۱۹۹۴ که تب‌وتاب جام‌جهانی فوتبال خیلی بالا بود، عکس آدامس‌هایی را که تصویر فوتبالیست‌ها و تیم‌های حاضر در جام را داشت، با وسواس و حساسیت بالا جمع‌آوری می‌کردم. اولین روزنامه تمام‌رنگی ایران، همشهری، که با‌کیفیت‌تر بود و ستون‌ها و تصاویر مختلفی از حیات وحش، گل و گیاه، کاریکاتور و… داشت هم موضوع آرشیو من شد و من این عکس‌ها را قیچی کرده و در دفاتر آرشیو می‌کردم.

همزمان و پیش‌تر نیز مجلات دیگری مثل دانستنی‌ها، گل‌آقا و کتاب همشهری آمدند و سرانجام وقتی در سن ۱۶ سالگی با کامپیوتر آشنا شدم، متوجه شدم که اصل قضیه آرشیو در کامپیوتر است؛ مجموعه‌ای از موسیقی، فونت، عکس، فیلم، نرم‌افزار و … که می‌توانند موضوع آرشیو‌های من قرار بگیرند.

من مثل یک خوره این حجم عظیم داده‌ها را با توجه به نوع استفاده‌ای که برای مخاطب داشتند، در دسته‌های دقیق و هاردهای بسیار زیاد جمع‌آوری، دسته‌بندی و نامگذاری اصولی می‌کردم تا اینکه پس از سال‌ها فهمیدم موضوعات مهم‌تری از داده دیجیتالی وجود دارند که می‌شود آنها را دسته‌بندی کرد و به این نتیجه رسیدم که در کسب‌وکار و در بازار خرید و فروش و سرویس‌دهی نیز می‌شود چیزهای خوب و برتر را دسته‌بندی و معرفی کرد.

بخش اعظم تمرکزم را در ۱۲ سال اخیر به بررسی سایت‌ها و اپلیکیشن‌های جهان سپری کرده‌ام، اگر از من بپرسید تخصص و مهارتت چیست، خواهم گفت بررسی‌کردن، مقایسه‌کردن، جست‌وجوگری و البته لیست‌کردن.

من خیلی سریع از آن پروژه بزرگ جهانی که ‌۶سال روی آن کار کرده بودم، یک پلتفرم ساده‌تر و مینیمال‌تر برای کاربر ایرانی ساختم که در ۴بخش قابل دسته‌بندی است؛ یک بخش از آن، شبکه اجتماعی است، مثل اینستاگرام، توییتر و فیس‌بوک که این بخش به‌نوعی تلفیقی از این سه مورد است، البته به سبک خودمان بوده و هیچ شباهتی با آن نمونه‌ها نداشته و یک کار کاملا خلاقانه و ابداعی است.

بخش دوم در بیفزا شامل فروشگاه می‌شود، چیزی مانند دیجی‌کالا، علی‌بابا، اسنپ، دیوار و کمدا که هم محصول دست‌دوم و هم محصولی را که در فروشگاه وجود دارد، می‌توانیم قرار بدهیم و بفروشیم هم ارائه خدمات بوکینگ و فروش خدمات. شیوه معامله، فروش و قراردادن محصول نیز، هم از نظر ظاهری و هم از نظر فلسفه کار، کاملا مختص بیفزاست و در نوع خود یک سبک است.

بخش سوم که به نظر من بسیار هیجان‌انگیزتر است، بخش نظرسنجی است؛ به این صورت که ما موضوعات مختلفی از سبک زندگی، فکری، اجتماعی، فرهنگی و خیلی چیزهای دیگر را به اشتراک می‌گذاریم و مردم در آن نظرسنجی شرکت می‌کنند و در نهایت یک داده و جامعه آماری به ما می‌دهند مبنی بر اینکه چه چیزی را دوست دارند و چه چیزی را دوست ندارند و به طور کلی چه واکنشی نسبت به مسائل داخلی و خارجی دارند. مثلا در بخش پلتفرم‌های مختلف، آمار این نظرسنجی می‌تواند کمک کند تا بفهمیم کدام‌یک از پلتفرم‌های ایرانی محبوب‌تر هستند یا کاربران کدام اپلیکیشن را بیشتر نصب می‌کنند.

علاوه بر سه بخش بنیادی مذکور، ما یک بخش چهارم هم در بیفزا داریم‌ که البته خواص وارونه همان بخش اول است، به نام نیفزا. چیزهایی که کیفیت و عملکرد خوبی نداشته‌اند و ممکن است آسیب برسانند، چیزهایی که سودجویان به آنها پرداخته باشند و … در یک بخش کاملا جدا از بیفزا، به نام نیفزا، قرار می‌گیرد تا مردم هوشیار باشند چیزهایی را که روزانه دنبال می‌کنند، می‌خرند و به کار می‌برند، نیفزایند. در واقع می‌توانم بگویم ما یک لیست کامل از چیزهایی که خوب هستند یا خوب نیستند، در اختیار داریم.

به نظر من نیفزا دست‌کمی از بیفزا ندارد، گاهی اوقات همه ما روزانه اشتباهاتی را در مورد فرهنگ مصرف و خرید و اقداماتمان انجام می‌دهیم و اینجاست که نیفزا به ما کمک می‌کند تا مراقب باشیم. این نیفزاها فقط کالاها و خدمات نیستند، بلکه خیلی مسائل اخلاقی، روانی و چیزهای شخصی هم می‌توانند باشند. کاربران Biafza از طریق اکانت‌شان یک صفحه شخصی خواهند داشت که در آن می‌توانند لیست ایجاد کنند و لیست‌شان را به اشتراک بگذارند یا از بیفزاها و نیفزاهای موجود در بانک استفاده کنند.

خیر، در هیچ کدام از بخش‌ها ما دخالتی نداریم، بلکه دیگران به آن رأی‌ می‌دهند، امتیاز می‌گیرد و بالا می‌آید؛ مثلا یک کاربر می‌گوید فلان محصول را استفاده نکنید، زیرا نمونه ایرانی آن بهتر بوده، ارزان‌تر و در دسترس‌تر و بومی‌شده است، کاربران دیگر به آن رأی می‌دهند یا نظر خود را می‌نویسند.

ما از فضای اشتراکی زاویه، درخواست فضا کرده‌ایم و تیم‌مان را کاملا از نظر فنی، طراح، برنامه‌نویس، منتور، بازاریاب، روابط عمومی، HR وPR طراحی کردیم. از آنجایی که ۶ سال است روی پروژه اصلی کار می‌کنیم، تیم ما برای پروژه اصلی آموزش دیده و جذب شده‌اند.

در حقیقت هدف از پروژه بیفزا، آن پروژه اصلی است که ما به پشتوانه بیفزا می‌خواهیم تجربه و ثروت کسب کرده و ارزش‌آفرینی کنیم و بعد ان‌شاءالله در گام بعدی آن پروژه را انجام دهیم.

بیفزا کاملا ویژه و اختصاصی برای ایران است، البته ما دوستانی در کشورهای همسایه داریم که با آنها صحبت شده، دعوت شدند و چندین جلسه داشتیم و قرار است متد و الگوریتم و سبک بیفزا در کشور آنها با برند و شکل و شمایل دیگری، بومی شده و استفاده شود؛ ولی هسته، علم و فلسفه آن همان بیفزا خواهد بود.

به طور مثال، ما بیفزا را برای ایران طراحی کرده‌ایم، اما برای مجموعه کشورهای عربی نیز که جمعیتی بالغ بر ۶۰۰ میلیون نفر دارند، یک اپلیکیشن دیگر طراحی می‌کنیم که هسته و ساختار آن همین بیفزا خواهد بود، ولی اسم آن فرق می‌کند. اسم و لوگوی آن را طراحی کرده و با تیم سرمایه‌گذاری که آنجا مستقر هستند نیز صحبت کردیم و فقط منتظر این هستند که ما نمونه و پروتوتایپ بیفزا را وارد بازار کنیم تا آنها هم به شکل بومی خودشان آن را بررسی کنند و گسترش دهند.

در واقع این بیفزای ایرانی در کشورهای دیگر، با سبک و برند دیگری کپی می‌شود. البته حیات حرفه‌ای ما و هدف غایی‌مان آن پروژه اصلی است که ان‌شاءالله با موفقیت در این پروژه قابل اجراتر، در دنیا لانچ خواهد شد، زیرا وقتی این پروژه دیده و برگزیده شود، پروژه بعدی خیلی راحت‌تر و با اعتماد بیشتری پذیرفته خواهد شد و با اقبال و استقبال بزرگ‌تری روبه‌رو خواهد شد.

ما در تاریخ ۰۲/۰۲/۲۰۲۰ رسما نسخه‌ پروتوتایپ اپ را به صورت خصوصی برای تیم توسعه‌دهنده برای رفع باگ، لانچ می‌کنیم، همچنین در سبد سرمایه‌گذاری ما، بودجه مشخصی برای راه‌اندازی این ابرپروژه تعریف شده که جلسات مهمی با دولت، بانک‌های کشور، سرمایه‌گذاران بخش خصوصی و چند هلدینگ خارجی داریم.

بله بی‌شک. برای بازتر کردن ماموریت و رسالت و هدف ما باید اشاره کنم که بلیت هواپیما و اتوبوس، هتل و اقامتگاه ارزان، رستوران و فروشگاه و هر چیزی را که می‌شود افزود، داریم. یعنی شما هر بیزینسی را که در ایران داریم و می‌شود در قالب «محصول، خدمات و محتوا و رویداد و…» می‌توانید در بیفزا بیفزایید.

من اتفاقا این را به فال نیک می‌گیرم و احساس می‌کنم کار ما می‌تواند عرصه را رقابتی‌تر کند و بر کیفیت بیفزاید و این یک مزیت است. مرجع‌بودن همیشه مزیت هست، مثلا گوگل را ببینید که در پلتفرم کامل خودش نقشه، خبر، خرید، سرچ، بازی و … دارد. اینکه ما چقدر از نظر سخت‌افزاری و مسائل مالی می‌توانیم این تنوع و گستردگی را ساپورت کنیم، برای آن برنامه‌هایی داریم در بخش سهام، سرمایه‌گذاری، حمایت دولت، بخش خصوصی و حتی شرکت‌های خارجی که ما همین الان وارد مذکره با آنها شده‌ایم و ‌روی این مقوله تمرکز و انرژی فراوانی را خواهیم داشت.

یک شهروند ایرانی را در نظر بگیرید: صبح که از خواب برمی‌خیزد، تا پایان شب به چه خدماتی نیاز دارد؟ بسته به نوع کار، تحصیل و نیازهایی که دارد، از همان صبح، زندگی دیجیتالی خودش را آغاز می‌کند، پیام‌رسان و شبکه‌ اجتماعی‌اش را چک می‌کند که چه پیغا‌هایی دارد و چه محتوایی در دنبال‌شده‌هایش به اشتراک گذاشته شده، به سایت و اپی که می‌خواهد از آن خرید کند یا خدماتی را بطلبد، سر می‌زند.  کارهایی را که می‌خواهد انجام بدهد، بررسی می‌کند و… و به طور کلی با اپلیکیشن‌ها و ابزارهای متعددی روبه‌رو‌ست.

حال در نظر بگیرید خدمات مختلفی که یک کاربر ایرانی به آنها نیاز دارد و رجوع می‌کند، در یک فضا قرار بگیرند؛ یعنی شما یک حساب کاربری دارید که آن را شارژ می‌کنید و لیست‌های‌تان را در آن قرار می‌دهید یا جست‌وجو می‌کنید. این یک مزیت بیفزایی است، علاوه بر اینکه ما یک سری امکانات شخصی دیگر هم داریم، مثلا کتاب‌هایی که باید بخوانید یا غذاهایی که باید در یک رژیم غذایی سالم داشته باشید نیز می‌تواند در لیست شما قرار بگیرند.

ما اینها را لیست می‌کنیم، اگر دوست داشته باشید می‌توانید لیست‌تان را برای دوستان خود به اشتراک بگذارید یا در حریم شخصی خودتان محافظت کنید؛ یعنی لیست‌های گوناگونی که یک حالت شخصی، یک حالت که می‌توانید برای دوستان‌تان به اشتراک بگذارید و یک حالت پابلیک.

بخش نظرسنجی بیفزا نیز یک مزیت دیگر به شمار می‌رود. هر کاربر یک سری علاقه‌مندی‌ها دارد که از دید خودش بهترین هستند، مردم هم همیشه با خرید کردن و انتخاب مشکل دارند، زیرا هزینه می‌کنند و متحمل یک مصرف می‌شوند و ممکن است زمان را هم از دست بدهند، بنابراین نظرسنجی می‌کنند: این را از کجا خریدی؟ چطوری تهیه کردی؟ دکتر خوب سراغ داری؟ و … . شما نیز در می‌گویید این لیست بهترین‌های من است، حالا اگر چند میلیون آدم بیایند و این کار را انجام دهند، ما یک لیست جمع‌و‌جور از هزاران چیز داریم که سایر کاربران به آن امتیاز می‌دهند.

بله ما در مرحله اول، سرمایه‌گذار جذب کردیم؛ ولی با توجه به گستردگی کار و حجم عظیمی از نیازهای سخت‌افزاری، فضا، نیروی انسانی و پشتیبانی، یک سبد سرمایه‌گذاری تعریف کردیم که ارزش هر سهم چقدر باشد و سرمایه‌گذار تا چه حد می‌تواند ورود پیدا کند و آن سرمایه در کدام بخش و به چه میزانی خرج شود. ما می‌خواهیم دیده شویم و سرمایه‌گذاران ما را بشناسند تا این محصول، با کیفیت، به بازار بیاید و اینطور نباشد که ما در یک پروسه طولانی به آن نتیجه باکیفیت برسیم و زمان را از دست بدهیم.

ما برای رونمایی از پلتفرم، سرمایه اولیه را جذب کردیم؛ ولی همین که مخاطبان به سامانه، پلتفرم یا اپلیکیشن رجوع کنند، به نیروی انسانی، فضا، تجهیزات، تبلیغات و سرور و دیتاسنترهای بیشتری نیاز پیدا خواهیم کرد و در نتیجه باید بتوانیم سرمایه‌گذاری بیشتری را جذب کنیم.

از سوی دیگر، مخاطب نیز روز‌به‌روز انتظارات بیشتری را از بیفزا خواهد داشت و این امر می‌طلبد که ما بخش‌های دیگر را به مرور، بیشتر کرده و آن چیزهایی را که از قبل طراحی کرده‌ایم، اضافه کنیم. اینطور نیست که ما یک بستری را طراحی کرده باشیم که حتما تمام امکانات و بخش‌هایش را آماده داشته باشد، بلکه ما می‌خواهیم با کاربر قدم به قدم در طول زمان رشدش، رشد کنیم.

قسمت اول درآمدزایی ما تبلیغات است، یعنی وقتی بستری را آماده کنیم که کالاها و خدمات در آن دیده شود و یک فضای اجتماعی که دیگران در آن فعالیت داشته باشند، اولین موضوع، موضوع تبلیغات خواهد بود؛ زیرا برندهایی هستند که دوست دارند بیشتر دیده شوند. موضوع دوم محصولاتی هستند که با توجه به نظرسنجی‌ها تشخیص می‌دهیم مردم دوست دارند و ما آنها را با توجه به سرمایه‌گذاری بخش دومی که در بیفزا داریم، خودمان طراحی یا تولید می‌کنیم، به این معنا که آن کالا توسط ما تولید و تهیه شده و به فروش می‌رسد که سود اصلی این موضوع به مجموعه بر‌می‌گردد.

مورد سوم درآمدزایی ما نیز شراکت در فروش است، فرض کنیم محصولات مختلفی هستند که از طریق ما به فروش می‌روند، قطعا بخشی از این درآمد فروش به ما برمی‌گردد. مورد چهارم آمارها و نظرسنجی‌هایی است که در بیفزا وجود دارد.

بخشی از این آمارها پنهان است، مثلا شما به عنوان یک کاربر عادی می‌دانید که فلان آیتم چند درصد رأی آورده است، ولی نمی‌دانید چه تعداد از این کسانی که رأی داده‌اند، از کدام استان و شهر هستند، جنسیت‌شان چیست، چه سنی دارند، تحصیلات‌شان چیست و‌… . به این جمیع داده‌ها فقط ما دسترسی داریم؛ اگر مراکز، کمپانی‌ها و برندهایی بخواهند به این آمار دسترسی پیدا کنند، ما طبق پایبندی به اخلاق و حفظ حریم شخصی کاربرها که در تمام دنیا بوده و چیز کاملا مشخصی است، آن داده‌ها را که به حریم شخصی کاربران آسیب نمی‌رسانند، در اختیار صاحبان کالاها و دولت قرار می‌دهیم که بتوانند جامعه آماری‌شان را کامل‌تر کنند.

ان‌شاءالله در اولین قدم ما قصد داریم بیفزا را در سطح کشور و در آن چهار بخشی که اشاره کردم راه‌اندازی کنیم و در گام بعدی همین مجموعه بیفزا را با برندی که قبلا عرض کردم، در کشورهای دیگری که همجوار ما هستند و ما آنجا سابقه تحصیل، زندگی و کار داشته و ارتباطات خیلی عمیقی با مردم آن کشورها داریم، مانند ترکیه، عراق و افغانستان گسترش دهیم.

ما در این کشورها پایگاه‌های اجتماعی خیلی خوبی داریم، هم تیم ما و هم بنده که در آنجا زندگی کرده‌ایم، ارتباطات خیلی خاص و نزدیکی با نخبگان و مراکز قدرت داریم. چشم‌انداز ما این است که بعد از ایران، در این کشورها با برندهای خاص خودشان و از طریق بومی‌سازی و با سرمایه‌گذاران محلی این اتفاق را رقم بزنیم.

گام سوم، بعد از این اتفاق، قطعا همان پروژه اصلی ما خواهد بود که با سرمایه، تجربه، تیم و دستاوردی که داریم، آن را انجام خواهیم داد. البته همین الان هم به صورت موازی، همزمان با بیفزا، آن پروژه در حال انجام بوده و بحث مطالعاتی، فنی‌ و بررسی‌ها در حال انجام است. بالاخره هر محصولی یک ایده پشت خود دارد و به نوعی یک اختراع شکل می‌گیرد، بعد از ایده، یک فرمولاسیون وجود دارد که چطور پیاده شود و قالب، شاکله و ساختار UX طراحی می‌شود و بعدا در برنامه‌نویسی خلق شده و توسعه داده خواهد شد و در نهایت تجربه کاربری به ما می‌گوید که این ابزار چطور می‌تواند برای تغییر و بهتر شدن، انعطاف داشته باشد.

چشم‌انداز ما این است که ان‌شاءالله یک برند ایرانی، یک فکر ایرانی و یک راهکار ایرانی می‌تواند جهانی هم بشود. کل هدف ما این است که با توجه به مرجع‌بودن ما و اینکه می‌خواهیم پیام مردم دیده و شنیده شود، مردم بیایند و حرف‌شان را بزنند که می‌تواند جنبه سلیقه، جنبه رأی، جنبه اعتقادی و هر چیز دیگر داشته باشد. اگر هم حرفی برخلاف مصالح جمع باشد، خود مردم آن را بایکوت، نفی و رد می‌کنند.

زمانی که من آن ایده اصلی را مطرح کردم، مشاوران فنی بنده اظهار کردند که اجرای آن از نظر فنی و زیرساختی در ایران غیرممکن است و ما می‌توانیم تنها ۱۵درصد از این پروژه را انجام بدهیم که مثل یک پروتوتایپ واقعی انجام شود و بعد بتوانیم سرمایه‌گذار خارجی جذب کنیم.

من از این حرف بسیار درست و کارشناسانه استقبال کردم و به فکر راه‌اندازی یک پروژه کوچک‌تر از این پروژه کلان افتادم. قبل از آنکه ایده بیفزا از آن کتاب الکترونیک که شعارش به خودت بیفزا بود، خلق شود، درباره یک برند با دوستانم صحبت کردم به نام درست. اینکه یک برند بسازیم به نام درست، راه درست، کار درست، جای درست و برای آن شعار درست کردیم، مثلا گفتم جای درست اینجاست، مثل کافه، رستوران و هر جایی که محل درستی برای اسکان باشد، یا مثلا کار درست آن فرصت‌های شغلی است که شما دنبال آن هستید و خیلی چیزهای دیگر که درست باشند.

ما در طول تاریخ، از نمونه‌های تکنولوژی گرفته تا نمونه‌های سنتی، موارد خیلی زیادی داشتیم که یک برند یا یک مجموعه، اول بوده، ولی بر اساس اشتباهات و تغییرات مدیریتی و … افت کرده و نتوانسته خودش را به‌روز کند و آسیب‌دیده است، مثلا همین یاهو که می‌دانید در چه عرصه‌ای اول بود و بعدا گوگل آمد و این جایگاه را از آن گرفت. کیفیت بیفزا هم از این قاعده مستثنی نیست و می‌تواند ذائقه و نگاه مخاطب خود را جذب کند.

جذابیت، سادگی، مرجع‌بودن و کاربرپسند بودن بیفزا می‌تواند به جذب کاربرها کمک کند. شیوه‌های زیادی برای این موضوع وجود دارد و ما از تمام روش‌های مارکتینگ، محتواسازی، تبلیغات، رسانه‌های دیداری و شنیداری، ایوند‌های مخصوصی که برای این قضیه داریم، استفاده از کاراکترهای محبوبی که در میان مردم دیده شدند و دعوت از آنها برای استفاده از این فضا و … استفاده می‌کنیم.

گزینه مرجع بودن را می‌خواهم کمی بیشتر توضیح دهم.

ما نرم‌افزارهایی داشتیم که چند سال پیش به وجود آمده بودند و شارژ می‌فروختند، شما نرم‌افزار را اجرا می‌کردید و شارژ موبایل می‌گرفتید. بعد یک نرم‌افزار آمد که شارژ اینترنت هم ارائه می‌داد و خیلی‌ها به سمت آن مهاجرت کردند.

در ادامه یک نرم‌افزار دیگر، کارت به کارت را اضافه کرد و بنابراین کاربران زیادی به سوی آن مهاجرت کردند، زیرا به جای استفاده از چند همراه‌بانک، آن نرم‌افزار را نصب می‌کردند و شارژ می‌گرفتند، اینترنت شارژ می‌کردند و کارت به کارت هم انجام می‌دادند. در ادامه این گسترش، یکی دیگر آمد و بلیت فروخت و همینطور اضافه کردند. بنابراین نکته اول درباره ما این است که ما مرجع هستیم.

نکته دوم شبکه اجتماعی ماست. نرم‌افزارها در حال حاضر، به غیر از شبکه‌های اجتماعی مثل پیام‌رسان‌ها، یک‌طرفه شده‌اند. در واقع ایراد نرم‌افزارهای خدماتی این است که یک‌طرفه و یک‌سویه هستند، به این صورت که سازنده یک سری امکان می‌دهد و آن شخص باید استفاده کند و تعاملی با نرم‌افزار ندارد.

این در حالی است که نرم‌افزار ما می‌تواند پیام‌رسان نباشد، اما تعامل داشته باشد. وقتی از کاربر می‌خواهیم به یک محصول رأی بدهد، می‌فهمد که به نظر و رأی او اهمیت داده شده است.